Scientias Podcast

In deze aflevering hebben Diederik en Krijn twee gasten van de podcast Met Nerds om Tafel, ook bekend als MNOT. Het gesprek is met Randal Peelen en Jurian Ubachs en we hebben het over zowel echte Scientias-onderwerpen als onderwerpen voor echte nerds. Een mooie cocktail met voor ieder wat wils.
00:00 Twee podcasts aan één tafel
05:38 Waar komt het woord nerd vandaan?
07:54 Nerd als geuzennaam
10:05 Erbij horen en je eigen groep vinden
14:51 Rolf Hut: ongegeneerd enthousiast zijn
17:10 Nieuwsgierigheid zonder betweterigheid
20:09 Gewenste gasten en favoriete nerds
23:11 Bill James, Moneyball en honkbalstatistiek
27:38 Hoe wifi door een huis werkt
37:28 Felienne Hermans en vrouwen in programmeren
39:44 Jay Miner: van Atari naar Amiga
45:23 Demoscene en Isaac Newton
50:05 Kleine werelden en handen wassen
53:40 Drie vragen voor de natuurkundige
54:55 Hoe ASML EUV-licht gebruikt voor chips
1:04:38 Waarom computers warm worden
1:10:09 Dansen op maïzena
1:11:31 Luisteraarsvraag: populaire podcastafleveringen
1:15:09 Kun je je eigen internetprovider worden?
1:22:18 Afsluiting en een mogelijk feest bij aflevering 512
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Diep onder het ijs van Antarctica bevindt zich een gigantische detector die de meest ongrijpbare deeltjes van het heelal probeert te vangen: neutrino's. De Belgische natuurkundige Francis Halzen kreeg er dit jaar de Nobelprijs voor Natuurkunde voor. Diederik en Krijn duiken in de werking van IceCube en bespreken ook de Nobelprijzen voor Scheikunde en Geneeskunde. En waarom bewegen we eigenlijk zoveel met onze handen als we praten?

0:00 Introductie en terugblik
01:36 Vooruitblik: onze nieuwe AI-serie
05:04 Luisteraarsvraag: Diederiks handgebaren
08:53 Waarom praten we met onze handen?
12:14 Het McGurk-effect: hoe onze zintuigen samenwerken
19:33 De Nobelprijzen van 2026
21:57 Nobelprijs Geneeskunde: optogenetica
24:28 Nobelprijs Scheikunde: spiegelbeeldmoleculen
33:27 Terug naar de Nobelprijs voor Natuurkunde
36:20 Wat maakt neutrino's zo bijzonder?
39:41 Tsjerenkovstraling: sneller dan het licht?
42:48 Van water naar ijs: het ontstaan van IceCube
47:59 De aarde als filter voor neutrino's
49:37 Waar komen hoogenergetische neutrino's vandaan?
54:42 Kosmische bronnen opsporen
55:24 De eerste grote ontdekkingen van IceCube
57:17 Bert en Ernie en de peta-elektronvolt
59:56 Een nieuw venster op het heelal
01:01:40 Verdient fundamenteel onderzoek een Nobelprijs?
01:04:06 Afsluiting
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Diederik Jekel en Krijn Soeteman bespreken de Nobelprijs voor natuurkunde 2026 voor Francis Halzen. Eerst kondigen zij een samenwerking met Met Nerds om Tafel en een livepodcast in Amsterdam aan. Daarna leggen zij uit waarom neutrino's een nieuwe manier zijn om het heelal te bestuderen: ze zijn elektrisch neutraal en hebben slechts zelden wisselwerking met materie. Via velden, fundamentele krachten en bètaverval komen zij bij Pauli's hypothese van een onzichtbaar deeltje, Fermi's uitwerking en de eerste detectie van reactorantineutrino's door Cowan en Reines. De kubieke-kilometerdetector IceCube op de Zuidpool komt aan het einde kort ter sprake; de werking ervan en de kosmische ontdekkingen bewaren de hosts voor een volgende aflevering.
Meer lezen:
Nobelprijs voor natuurkunde 2026: https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/summary/
Hoe IceCube werkt: https://icecube.wisc.edu/science/icecube/
Hal West live-opname: https://halwest.amsterdam/voorstelling/scientias-podcast-live/
00:00 Intro, luisteraarsactie en Scientias Live
05:15 De Nobelprijs voor Francis Halzen
07:20 Een nieuw venster op het heelal
12:25 Wat betekent een interactie tussen deeltjes?
16:30 Scalair, vector en tensor: wat is een veld?
21:41 De vier fundamentele krachten
25:00 Waarom neutrino's nauwelijks reageren op materie
28:30 Krachten voorstellen met golven en velden
31:00 Kwantumvelden en het W-boson
37:39 Hoe ontdek je iets dat overal doorheen vliegt?
41:00 Bètaverval en het antineutrino
42:55 Deeltjesbanen zichtbaar maken
47:31 Pauli voorspelt een onzichtbaar deeltje
50:10 Cowan en Reines detecteren reactorantineutrino's
54:43 Van een kernreactor naar IceCube: wordt vervolgd
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe meet je een paar nanogram PFAS in een liter water? In deze aflevering beantwoorden Diederik en Krijn een luisteraarsvraag over de extreem kleine hoeveelheden die tegenwoordig in drinkwater kunnen worden aangetoond.
Het antwoord voert langs Robert Boyle, Bunsen en Kirchhoff, chromatografie, massaspectrometrie en Clair Patterson. Uiteindelijk komen al die ideeën samen in de manier waarop laboratoria tegenwoordig PFAS uit een watermonster halen, herkennen en zo nauwkeurig mogelijk meten.
00:00 Hoe meet je een miljardste gram PFAS?
03:16 De luisteraarsvraag: hoe voorkom je vervuiling?
05:10 Alberto Contador en een minuscuul meetbaar spoor
09:09 Robert Boyle en het begin van nauwkeurig meten
13:29 IJzer in water zichtbaar maken
19:38 Bunsen en Kirchhoff: elementen herkennen aan licht
26:31 De ontdekking van cesium
29:30 Hoe concentreer je een spoorstof?
33:21 Chromatografie: stoffen van elkaar scheiden
38:45 Massaspectrometrie: massa, lading en isotopen
42:37 Clair Patterson en de ouderdom van de aarde
46:27 Het probleem van loodverontreiniging
53:10 Hoe controleer je een PFAS-meting?
58:50 Van monster tot meetresultaat
See omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering praten Diederik en Krijn over PFAS in het Nederlandse drinkwater. Wat zijn PFAS precies, waarom gebruiken we ze op zoveel plaatsen en wanneer vormen ze een risico? (en waarom we er echt zo snel mogelijk mee moeten proberen te stoppen).
Daarna beantwoorden ze een luisteraarsvraag: hoe werkt geur eigenlijk? Van Aristoteles en het reukvermogen van zalmen tot herinneringen die door geur worden opgeroepen, communicerende planten en de werking van geurreceptoren op moleculair niveau.
00:00 Intro
01:15 PFAS in Nederlands drinkwater
02:59 Wat zijn PFAS eigenlijk?
05:04 Waarom zitten PFAS in blusschuim?
10:04 Duizenden verschillende PFAS-stoffen
13:59 Wanneer wordt PFAS schadelijk?
15:26 Hoe bepaalt het RIVM de grenswaarde?
20:04 Hoe zorgelijk is PFAS in drinkwater?
23:23 Hoe werkt geur eigenlijk?
25:10 Aristoteles en de eerste ideeën over geur
28:01 Geur bij de Egyptenaren
29:02 Hoe ruiken vissen onder water?
33:06 Hoe vinden zalmen hun geboorterivier terug?
36:08 Waarom roept geur zulke sterke herinneringen op?
43:03 Hoe is het reukvermogen geëvolueerd?
44:07 Planten communiceren met geurstoffen
46:07 Sluipwespen volgen chemische signalen
51:00 Hoe herkent onze neus verschillende geuren?
53:01 Zo werkt een geurreceptor
59:02 Hoe goed is de menselijke neus?
1:01:12 Een geurreceptor op moleculair niveau bekeken
See omnystudio.com/listener for privacy information.